Katarakt Nedir?

Türkiye'de bir göz polikliniğinde katarakt tanısı alan biri, çoğu zaman birkaç hafta içinde ameliyat olur ve kısa sürede netliğine kavuşur. Aynı hastalık dünyanın birçok bölgesinde ise insanları yıllarca bulanık, sonunda da karanlık bir dünyada yaşamaya mahkûm eder. Bu yazıda katarakt nedir, neden olur, hangi belirtilerle kendini gösterir ve nasıl tedavi edilir sorularını yanıtlıyor; ardından dünyadaki eşitsiz tabloya bakıyoruz.

*Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Görmenizde bir değişiklik fark ederseniz bir göz hekimine başvurun.*

Katarakt nedir?

Gözümüzün içinde, irisin hemen arkasında, normalde berrak ve şeffaf olan doğal bir mercek bulunur. Işık bu mercekten geçerek gözün arka tabakasına, yani retinaya odaklanır. Katarakt, bu doğal merceğin zamanla bulanıklaşması ve saydamlığını kaybetmesidir.

Halk arasında göz perdesi olarak da bilinir. Adı yanıltıcı olabilir: Gözün önüne bir perde inmez. Bulanıklık merceğin kendi içinde oluşur. Hasta, dünyayı buğulu bir camın ardından bakıyormuş gibi görür.

Katarakt çoğunlukla yavaş ilerler. İlk yıllarda fark edilmeyebilir. Ancak tedavi edilmezse görme giderek azalır ve ileri aşamada körlüğe kadar gidebilir.

Katarakt belirtileri nelerdir?

Kataraktın belirtileri kişiden kişiye değişse de en sık görülenler şunlardır:

• Bulanık ya da puslu görme: Nesneler sisli bir pencereden bakılıyormuş gibi görünür.
• Işığa hassasiyet ve parlama: Güneş ışığı, far ya da lamba ışığı göz kamaştırır, ışıkların etrafında halkalar görülebilir.
• Gece görmede zorluk: Özellikle akşamları araç kullanmak zorlaşır.
• Renklerin solması: Renkler eskisi kadar canlı görünmez, beyazlar sarımtırak algılanabilir.
• Gözlük numarasının sık değişmesi: Kısa aralıklarla yeni gözlüğe ihtiyaç duymak bir işaret olabilir.
• Tek gözde çift görme: Bazı hastalarda tek göz kapalıyken bile görüntü ikileşir.

Bu belirtiler başka göz hastalıklarında da görülebilir. Bu yüzden kesin tanıyı ancak göz muayenesi koyar.

Katarakt neden olur?

Kataraktın en yaygın nedeni yaşlanmadır. Yıllar geçtikçe merceği oluşturan proteinlerin yapısı değişir ve mercek bulanıklaşır. Bu nedenle katarakt genellikle ileri yaşlarda görülür. Ancak bazı faktörler riski artırır ya da kataraktın daha erken yaşta ortaya çıkmasına yol açar:

• Diyabet: Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi merceği etkiler.
• Güneş ışınları: Korunmasız bir şekilde uzun süre güneşe maruz kalmak risk faktörlerinden biridir.
• Sigara ve alkol: Her ikisi de katarakt riskini artırır.
• Uzun süreli ilaç kullanımı: Özellikle kortizonlu ilaçların uzun süre kullanımı katarakta yol açabilir.
• Göz yaralanmaları: Darbe ya da yaralanma sonrası katarakt gelişebilir.
• Doğuştan katarakt: Bazı bebekler kataraktla doğar. Bu durumda erken tedavi, çocuğun görme gelişimi için hayati önem taşır.

Ne zaman göz doktoruna gitmelisiniz?

Kataraktın belirtileri genellikle yavaş ilerlediği için insanlar değişime alışır ve muayeneyi ertelemeye başlar. Oysa erken muayene, hem kataraktın hem de belirti vermeden ilerleyen başka göz hastalıklarının zamanında fark edilmesini sağlar. Şu durumlarda bir göz hekimine başvurmak gerekir:

• Okurken, televizyon izlerken ya da yüzleri seçerken eskisinden daha fazla zorlanıyorsanız,
• Gece araç kullanırken karşıdan gelen farlar gözünüzü eskisinden çok daha fazla kamaştırıyorsa,
• Gözlüğünüzü kısa süre önce değiştirdiğiniz hâlde yine net göremiyorsanız,
• Ailenizde erken yaşta katarakt öyküsü varsa ya da diyabet hastasıysanız.

Bazı belirtiler ise beklemeye gelmez. Gözde ani görme kaybı, şiddetli ağrı, kızarıklık, görme alanında bir perde ya da gölge, ışık çakmaları ve uçuşan cisimlerde ani artış gibi durumlarda vakit kaybetmeden acil göz muayenesi gerekir. Bu belirtiler kataraktın değil, daha acil müdahale gerektiren başka sorunların işareti olabilir.

Katarakt türleri

Katarakt, merceğin hangi bölümünde ve hangi nedenle oluştuğuna göre farklı adlar alır:

• Nükleer katarakt: Merceğin merkezinde gelişir. Yaşa bağlı kataraktın en sık türüdür. Başlangıçta yakın görmenin geçici olarak iyileştiğini fark eden hastalar olabilir, ancak bu durum kalıcı değildir.
• Kortikal katarakt: Merceğin kenarlarından merkeze doğru uzanan, kama şeklinde bulanıklıklarla başlar. Işık parlamasına hassasiyet sık görülür.
• Arka kapsül altı katarakt: Merceğin arka yüzeyinde oluşur ve daha hızlı ilerleyebilir. Diyabetliler ve uzun süre kortizon kullananlarda daha sık görülür. Okumayı ve parlak ışıkta görmeyi zorlaştırır.
• Doğuştan katarakt: Bebeklik döneminde ortaya çıkar. Görme gelişimini etkileyebileceği için erken tanı çok önemlidir.
• Travmatik katarakt: Göze alınan darbe ya da yaralanma sonrasında, bazen yıllar sonra gelişir.

Katarakt nasıl teşhis edilir?

Katarakt tanısı rutin bir göz muayenesiyle konur. Göz hekimi önce görme keskinliğinizi ölçer. Ardından biyomikroskop adı verilen özel bir mikroskopla merceğin yapısını inceler. Gerekirse göz bebeği damlayla büyütülür ve göz dibine bakılır. Göz içi basıncı da genellikle aynı muayenede ölçülür. Bu inceleme, görme kaybının kataraktan mı yoksa glokom ya da sarı nokta hastalığı gibi başka bir nedenden mi kaynaklandığını anlamaya yardım eder.

Kırk yaşından sonra belirli aralıklarla göz muayenesi yaptırmak, kataraktın ve diğer göz hastalıklarının erken fark edilmesini sağlar.

Katarakt ile trahom aynı şey mi?

Bu ikisi sık karıştırılır ama farklı hastalıklardır. Katarakt, göz merceğinin bulanıklaşmasıdır ve bulaşıcı değildir. Trahom ise bir bakterinin yol açtığı, bulaşıcı bir göz enfeksiyonudur. Tekrarlayan enfeksiyonlar zamanla göz kapağının içe dönmesine ve kirpiklerin göze sürtünmesine neden olur. Bu da kornea üzerinde kalıcı hasar bırakabilir.

Trahom özellikle temiz suya ve hijyene erişimin kısıtlı olduğu bölgelerde yaygındır. Katarakt ise dünyanın her yerinde görülür, ama onu körlüğe dönüştüren şey çoğu zaman tedaviye erişememektir.

Katarakt nasıl tedavi edilir?

Kataraktın kanıtlanmış tek etkili tedavisi ameliyattır. Damla ya da ilaçla bulanıklaşmış merceği yeniden berraklaştırmak mümkün değildir.

Katarakt ameliyatında bulanıklaşmış doğal mercek alınır ve yerine yapay bir göz içi mercek, yani lens yerleştirilir. Günümüzde en yaygın yöntem fakoemülsifikasyondur. Bu yöntemde çok küçük bir kesiden girilir, mercek ultrason dalgalarıyla parçalanarak alınır ve katlanabilir bir lens yerleştirilir.

Ameliyatla ilgili bilinmesi gereken bazı noktalar:

• Genellikle lokal anesteziyle, yani damla ya da iğneyle gözün uyuşturulmasıyla yapılır.
• Çoğu hasta aynı gün evine döner.
• Ameliyat dünyada en sık yapılan cerrahi işlemlerden biridir ve başarı oranı yüksektir.
• İyileşme sürecinde göz hekiminin önerdiği damlaların düzenli kullanılması ve kontrollere gidilmesi önemlidir.

Ameliyatın zamanlamasına hasta ve hekim birlikte karar verir. Katarakt günlük hayatı, okumayı, araç kullanmayı ya da çalışmayı zorlaştırmaya başladığında ameliyat genellikle gündeme gelir.

Katarakt ameliyatı sonrası nelere dikkat edilmeli?

İyileşme süreci genellikle hızlıdır, ama ilk haftalarda gösterilen özen sonucu doğrudan etkiler. Göz hekimlerinin sık verdiği öneriler şunlardır:

• Ameliyatlı gözü ovuşturmamak ve bastırmamak,
• İlk günlerde göze su ve sabun kaçırmamak,
• Önerilen damlaları saatinde ve süresince kullanmak,
• Ağır kaldırmaktan ve tozlu ortamlardan bir süre uzak durmak,
• Uyurken gözü korumak için verilen kapağı kullanmak,
• Kontrol muayenelerini aksatmamak.

Ameliyattan sonra gözlük numarası değişebilir. Bu nedenle yeni gözlük için genellikle iyileşme tamamlandıktan sonra ölçüm yapılır.

Katarakt önlenebilir mi?

Yaşa bağlı kataraktı tamamen önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Ancak bazı alışkanlıklar riski azaltabilir ya da süreci yavaşlatabilir:

• Güneşte UV korumalı gözlük ve şapka kullanmak,
• Sigarayı bırakmak,
• Diyabet varsa kan şekerini kontrol altında tutmak,
• Sebze ve meyve açısından zengin, dengeli beslenmek,
• Kırk yaşından sonra düzenli göz muayenesi yaptırmak.

Dünyada katarakt: Basit bir ameliyat, büyük bir eşitsizlik

Dünya Sağlık Örgütü'nün körlük ve görme bozukluğu raporuna göre dünyada en az 1 milyar insan, önlenebilecek ya da hâlâ tedavi bekleyen bir görme bozukluğuyla yaşıyor. Bu tablonun içinde katarakta bağlı görme kaybı yaşayan yaklaşık 94 milyon insan var. Katarakt, kırma kusurlarıyla birlikte görme bozukluğu ve körlüğün en önde gelen nedenleri arasında yer alıyor.

Bu rakamların arkasındaki çelişki şu: Katarakt, tıbbın en iyi çözdüğü sorunlardan biri. Kısa süren bir ameliyatla insanlar yeniden görebiliyor. Ancak düşük gelirli bölgelerde göz cerrahının, ameliyathanenin ve lensin yetersizliği, hastanelere olan uzaklık ve ameliyat masrafı, milyonlarca insanı tedavisiz bırakıyor.

Afrika'nın kırsal bölgelerinde gözü bulanıklaşan bir yaşlı, çoğu zaman çalışamaz hâle gelir ve bakımı için ailesinden birine, sıklıkla da bir çocuğa muhtaç olur. Bu, bazen o çocuğun okuldan uzaklaşması anlamına gelir. Yani tedavi edilmeyen katarakt, bütün bir hanenin hayatını etkiler.

Yetim Gülerse'nin katarakt çalışması

Yetim Gülerse Derneği, Afrika'da katarakt ameliyatına erişemeyen hastaların tedavi olabilmesi için bağış topluyor. Bağışlar, hastanın ameliyat masrafını karşılamak için kullanılıyor.

Bandajın açıldığı ve hastanın yüzleri yeniden seçebildiği an, katarakt tedavisinin en çok anlatılan anıdır. Bu an; torununu yeniden net görebilen bir büyükanne, tarlasına dönebilen bir baba ya da okumayı yeniden deneyebilen bir genç için hayatın kaldığı yerden devam etmesi demektir. Katarakt bağışının karşılığı tam olarak budur.

Katarakt ameliyatına destek olmak için katarakt bağışı sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Afrika'daki ihtiyaç sahiplerine yönelik diğer çalışmalarımızı da hakkımızda sayfasında bulabilirsiniz.

Özetle

Katarakt, göz merceğinin zamanla bulanıklaşmasıdır ve en çok ileri yaşlarda görülür. Bulanık görme, ışıkta kamaşma, renklerin solması ve gece görmede zorluk en sık belirtileridir. Kesin tanı göz muayenesiyle konur ve kanıtlanmış tek etkili tedavisi ameliyattır. Türkiye gibi göz cerrahisine erişimin kolay olduğu ülkelerde katarakt, çoğu zaman kısa sürede çözülen bir sağlık sorunudur. Dünyanın yoksul bölgelerinde ise aynı hastalık, insanları yıllarca görmeden yaşamaya mahkûm edebiliyor. Bu iki tablo arasındaki farkı kapatmak, bir ameliyatın masrafını karşılamak kadar somut bir adımla mümkün olabilir.

Sıkça sorulan sorular

Katarakt kendiliğinden geçer mi?

Hayır. Katarakt kendiliğinden düzelmez. İlerleme hızı kişiden kişiye değişse de bulanıklık zamanla artar. Kanıtlanmış tek etkili tedavisi ameliyattır.

Katarakt ameliyatı ağrılı mıdır?

Ameliyat genellikle lokal anesteziyle yapılır. Hastalar işlem sırasında genellikle ağrı hissetmez. Sonrasında hafif batma ya da sulanma olabilir. Ağrı, kızarıklık ya da ani görme kaybı olursa hemen hekime başvurulmalıdır.

Katarakt sadece yaşlılarda mı görülür?

En sık ileri yaşta görülür, ama diyabet, uzun süreli kortizon kullanımı, göz yaralanmaları ya da doğuştan gelen nedenlerle her yaşta ortaya çıkabilir.

Göz perdesi ile katarakt aynı mı?

Evet. Göz perdesi, kataraktın halk arasındaki adıdır. Ancak gözün önüne bir perde inmez. Bulanıklık, göz içindeki doğal merceğin kendisinde oluşur.

Katarakt ameliyatından sonra lens değiştirilir mi?

Ameliyatta yerleştirilen yapay lens genellikle ömür boyu kalır. Bazı hastalarda zamanla lensin arkasındaki zarda bulanıklık gelişebilir. Bu durum genellikle kısa bir lazer işlemiyle giderilir.