Yetim Kime Denir?

"Yetim hakkı yemek" deyimini hepimiz biliriz. Bir haksızlığın en ağırını anlatmak istediğimizde bu sözü kullanırız. Peki yetim kime denir, öksüzle arasındaki fark nedir ve yetim hakkı neden bu kadar ağır bir sorumluluk sayılır? Bu yazıda kavramın anlamından başlayıp Kur'an ve hadislerin yetime bakışına, oradan da bugün bir yetim çocuğu sevindirmenin somut yollarına uzanıyoruz.

Yetim kime denir?

Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre yetim, babası ölmüş çocuktur. İslam hukukunda da yetim, babasını kaybetmiş ve henüz ergenlik çağına ulaşmamış çocuk olarak tanımlanır. Çocuk ergenlik çağına ulaştığında fıkhi anlamda yetimlik sona erer.

Babanın vurgulanmasının nedeni, geleneksel toplum yapısında ailenin geçimini sağlama sorumluluğunun babaya ait olmasıdır. Babasını kaybeden çocuk, bu nedenle hem sevgiden hem de güvenceden mahrum kalma riskiyle karşı karşıya görülmüştür.

Öksüz ve yetim arasındaki fark

Türkçede bu iki kelime çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır, ama sözlük anlamları farklıdır:

• Yetim: Babası ölmüş çocuk.
• Öksüz: Annesi ya da hem annesi hem babası ölmüş çocuk.

Günlük dilde ise "yetim" kelimesi daha geniş bir anlamda, anne ya da babasını kaybetmiş ve korunmaya muhtaç her çocuk için kullanılıyor. Yardım kuruluşlarının çalışmalarında da genellikle bu geniş anlam esas alınır.

Kur'an-ı Kerim'de yetim

Kur'an-ı Kerim'de yetimden yirmiden fazla yerde söz edilir. Bu ayetlerin ortak noktası, yetime karşı tutumun bir insanın imanının ve ahlakının aynası olarak görülmesidir.

Duhâ Suresi'nde, kendisi de yetim olarak büyüyen Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) şöyle seslenilir: "Rabbin seni yetim bulup barındırmadı mı?" (Duhâ, 93/6). Aynı surenin dokuzuncu ayetinde ise "Öyleyse sakın yetimi ezme" buyrulur (Duhâ, 93/9).

Mâûn Suresi'nde dini yalanlayan kişinin ilk özelliği yetimi itip kakması olarak sayılır (Mâûn, 107/1-2). Nisâ Suresi'nde ise yetim mallarını haksız yere yiyenlerin aslında karınlarına ateş doldurduğu bildirilir (Nisâ, 4/10).

Bu ayetler, yetim hakkının neden toplumun vicdanında bu kadar derin bir yer tuttuğunu açıklıyor. Yetimin malı, onurlu bir hayat yaşama hakkı ve sevgiye olan ihtiyacı birer emanet olarak görülür.

Peygamberimiz ve yetimler

Peygamber Efendimiz babasını hiç görmedi. Babası Abdullah, o doğmadan önce vefat etti. Annesi Âmine'yi ise altı yaşındayken kaybetti. Önce dedesi Abdülmuttalib'in, sonra amcası Ebû Tâlib'in himayesinde büyüdü. Yetimliği bizzat yaşamış olması, yetimlere gösterdiği özel ilginin de anlaşılmasını kolaylaştırır.

Peygamberimiz şöyle buyurur: "Ben ve yetimi gözetip kollayan kimse cennette şöyleyiz." Bunu söylerken işaret parmağı ile orta parmağını yan yana getirmiştir (Buhârî, Talâk 25; Müslim, Zühd 42).

Bir başka rivayette kalbinin katılığından yakınan birine Peygamberimiz, yoksulu doyurmasını ve yetimin başını okşamasını tavsiye eder (Ahmed b. Hanbel, Müsned). Bu tavsiye, yetime yapılan iyiliğin iyilik yapanın kalbine de şifa olduğunu hatırlatır.

Yetim hakkı ne demektir?

Yetim hakkı, en dar anlamıyla yetimin malına dokunulmamasıdır. Bir çocuğa babasından kalan mirası korumak, onun adına bu malı yönetenlerin en temel sorumluluğudur. Kur'an, yetim malına "en güzel şekilde olmadıkça" yaklaşılmamasını emreder (İsrâ, 17/34).

Ancak yetim hakkı bundan çok daha geniştir. Bir yetimin hakları arasında şunlar da sayılabilir:

• Doyurulmak, giydirilmek ve barınmak,
• Eğitim almak ve bir meslek edinebilmek,
• Sevgi görmek, bir aileye ait hissetmek,
• Onurunun korunması, acındırılmadan desteklenmek.

Bugün "yetim hakkı yemek" deyiminin kamu malından emanete kadar her türlü haksızlık için kullanılması da buradan gelir. Toplumun ortak vicdanı, en savunmasız olanın hakkını en ağır hak olarak kabul etmiştir.

Dünyada yetim çocuklar

UNICEF'in sık atıf yapılan 2015 tahminine göre dünyada anne ya da babasından en az birini kaybetmiş yaklaşık 140 milyon çocuk var. Bu çocukların önemli bir kısmı savaşın, salgın hastalıkların, yoksulluğun ve kuraklığın yoğun olduğu bölgelerde yaşıyor.

Bu bölgelerde yetimlik, çoğu zaman bir çocuğun okula devam edememesi, yeterli beslenememesi ya da erken yaşta çalışmak zorunda kalması anlamına geliyor. Afrika'nın pek çok ülkesinde yetimhaneler, aileleri tarafından bakılamayan çocuklar için hayati bir sığınak. Ancak bu yetimhanelerin de çoğu, gıdadan kıyafete kadar temel ihtiyaçlarda zorlanıyor.

Yetimlik bir çocuğun hayatını nasıl etkiler?

Anne ya da babayı kaybetmek, bir çocuğun hayatında birden fazla alanı aynı anda sarsar. Çoğu zaman ilk akla gelen maddi kayıptır, ama etkisi bununla sınırlı kalmaz:

• Güvenlik duygusu: Ebeveyn, çocuğun dünyayı güvenli bir yer olarak görmesinin dayanağıdır. Bu dayanağı kaybeden çocuk, kaygı ve belirsizlik duygusuyla büyüyebilir.
• Eğitim: Hanenin gelirinin azalması, çocuğun okul masraflarının karşılanamamasına ya da erken yaşta çalışmak zorunda kalmasına yol açabilir.
• Beslenme ve sağlık: Yoksulluk derinleştiğinde ilk etkilenen alanlardan biri beslenmedir. Yetersiz beslenme, çocuğun gelişimini uzun vadede etkiler.
• Aidiyet: Akrabaların yanında ya da bir yetimhanede büyüyen çocuklar, kendilerini bir yere ait hissetmekte zorlanabilir.

Bu yüzden yetim bir çocuğa yapılan desteğin en kalıcı olanı, onun bu alanlardan birinde ya da birkaçında kendini yeniden güvende hissetmesini sağlayan destektir. Yeni kıyafetler, sıcak yemekler ve hediyeler kısa vadede sevindirir. Düzenli ilgi ise çocuğun kendini değerli hissetmesine yardım eder.

Bayramlar neden yetimler için daha zordur?

Bayram sabahları çocukların en çok beklediği anlardır. Yeni kıyafetler giyilir, büyüklerin eli öpülür, harçlıklar toplanır, sofralar kurulur. Bütün bu gelenekler, ailenin bir arada olduğu bir sabahı anlatır.

Yetim bir çocuk için ise bayram, eksik olanın en çok hissedildiği gün olabilir. Babasının elini öpemeyen, ona yeni ayakkabısını gösteremeyen bir çocuk, etrafındaki sevincin ortasında kendini yalnız hissedebilir. Yetimhanede büyüyen çocuklar için bayram sabahı, çoğu zaman diğer günlerden pek farklı geçmez.

Bu yüzden İslam geleneğinde bayramlarda yetimleri hatırlamak, onları sevindirmek ayrı bir önem taşır. Bayramda bir yetimi giydirmek, ona harçlık vermek ya da sofrasına ortak olmak, o çocuğa "seni unutmadık" demenin en güzel yoludur. Bayramın sevinci, ancak en savunmasız olanlarla paylaşıldığında tamamlanır.

Yetimi sevindirmenin yolları

Yetimi sevindirmek büyük bütçeler gerektirmez. Önemli olan sürekli ve saygılı bir ilgidir. Kendi çevrenizde ya da uzaktaki bir yetim için yapabileceklerinizden bazıları şunlar:

• Bayramı hatırlatmak: Bayram sabahı yeni kıyafet giymek, bir çocuk için o günü özel kılan şeylerin başında gelir. Bayramlık hediye etmek, bir yetimin de o sabahı akranları gibi karşılamasını sağlar.
• Özel günleri paylaşmak: Kendi çocuğunuzun doğum gününü bir yetimhanede pasta keserek kutlamak, iki çocuğa birden güzel bir anı bırakır.
• Sofrayı paylaşmak: Sıcak bir yemek, iftar sofrası ya da kurban payı, bir yetimin o günkü derdini hafifletir.
• Eğitimi desteklemek: Kırtasiye, okul kıyafeti ya da Kur'an-ı Kerim gibi eğitim malzemeleri bir çocuğun geleceğine yapılan yatırımdır.
• Zaman ayırmak: Çevrenizdeki yetim bir çocuğu bayramda ziyaret etmek, derslerinde yardımcı olmak ya da sadece hâlini sormak da değerli bir iyiliktir.

Bu iyilikleri yaparken dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Yetimin onuru. Çocuğu acındırmadan, kalabalıklar önünde teşhir etmeden, ona bir yük gibi değil bir emanet gibi yaklaşmak gerekir.

Yetimlere yardım ederken dikkat edilmesi gerekenler

Yetimlere yardım etmek isteyen pek çok kişi, desteğinin doğru yere ulaşıp ulaşmadığından emin olmak ister. Bunun için şu noktalara dikkat etmek faydalı olur:

• Güvenilir kurum seçin: Yardım toplama izni bulunan, faaliyetlerini düzenli olarak paylaşan kurumları tercih edin.
• Şeffaflık isteyin: Bağışınızın nereye ve nasıl ulaştığını gösteren video ya da rapor talep edin.
• Sürekliliği önemseyin: Tek seferlik büyük bir yardım kadar, küçük ama düzenli destekler de çocuğun hayatında güven duygusu oluşturur.
• Mahremiyete saygı gösterin: Yetim çocukların fotoğraf ve görüntülerinin, onların onurunu zedelemeyecek şekilde kullanılmasına özen gösterin.

Yetim Gülerse ile yetim çocuklara destek

Yetim Gülerse Derneği, Afrika'daki yetimhanelerde yaşayan çocuklara yönelik çalışmalar yürütüyor. Bunların başında, çocuklara bayram öncesi yeni kıyafet hediye edilen yetim giydirme organizasyonları geliyor. Yetim sayfamızdan bir çocuğun bayramlığına ortak olabilirsiniz.

Bunun yanında yetimhanelerde doğum günü pastası ikramları ve sıcak yemek sofraları da düzenleniyor. Doğum gününüzü ya da sevdiklerinizin özel gününü bir yetimhanede kutlamak isterseniz pasta bağışı sayfamızı, bir sofraya ortak olmak isterseniz iftar ve yemek bağışı sayfamızı inceleyebilirsiniz. Bağışçılarımıza organizasyonların videosu gönderiliyor.

Bir yetim yalnız büyümesin. Küçük görünen her iyilik, bir çocuğun hayatında yıllarca hatırlanacak bir güne dönüşebilir.

Son söz

Yetim kelimesi bir kayıp anlatır, ama yetim bir çocuğun hayatını bu kayıp tanımlamaz. Onun da hayalleri, sevdiği oyunlar, okumak istediği kitaplar ve büyüyünce olmak istediği bir meslek vardır. Kur'an'ın ve Peygamberimizin yetime bu kadar vurgu yapması, toplumun en savunmasız üyesini merkeze almasının bir sonucudur. Bugün bir yetimin başını okşamak, ona bayramlık almak ya da sofrasına bir tabak yemek koymak, bu mirası yaşatmanın en sade yoludur. Yetim hakkını korumak ise hepimizin ortak ve hiç bitmeyen sorumluluğudur.

Sıkça sorulan sorular

Yetim kime denir?

Sözlük anlamıyla babası ölmüş çocuğa yetim denir. İslam hukukunda yetimlik, babasını kaybeden çocuğun ergenlik çağına ulaşmasıyla sona erer. Günlük dilde ise anne ya da babasını kaybetmiş her çocuk için kullanılır.

Öksüz ile yetim arasındaki fark nedir?

Yetim babası ölmüş, öksüz ise annesi ya da hem annesi hem babası ölmüş çocuktur. Günlük kullanımda bu ayrım çoğu zaman gözetilmez.

Yetim hakkı yemek ne demek?

Asıl anlamıyla bir yetimin malına haksız yere el koymaktır. Kur'an'da bu davranış ağır bir günah olarak bildirilmiştir. Günümüzde deyim, her türlü emanete ve kamu malına yapılan haksızlık için de kullanılıyor.

Yetimin başını okşamak neden önemlidir?

Peygamberimiz, kalbinin katılığından yakınan birine yetimin başını okşamasını tavsiye etmiştir. Bu tavsiye, yetime gösterilen şefkatin iyilik yapanın kalbini de yumuşattığını anlatır.

Yetim bir çocuğa nasıl destek olabilirim?

Bayramlık, eğitim malzemesi, yemek ya da özel gün ikramı gibi doğrudan katkıların yanında, çevrenizdeki yetim çocuklara düzenli zaman ayırmak da önemli bir destektir.

Yetimlik kaç yaşına kadar sürer?

İslam hukukuna göre yetimlik, çocuğun ergenlik çağına ulaşmasıyla sona erer. Ancak yardım kuruluşlarının çoğu, eğitimini tamamlayıp kendi geçimini sağlayabilecek yaşa gelene kadar yetim çocuklara destek olmayı sürdürür.